చేతిలో నగదు.. పరిమితి.. బ్యాంకులో ఉంటే విస్తృతి!

దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో ప్రజలు, వ్యాపార సంస్థలు, ఇతర ఆర్థిక సంస్థల వద్ద అందుబాటులో ఉన్న డబ్బు పరిమాణాన్ని ద్రవ్య సరఫరాగా పరిగణిస్తారు. నగదు మాత్రమే కాకుండా బ్యాంకు డిపాజిట్లు కూడా ఇందులో కీలక భాగమే. ఆర్థిక కార్యకలాపాలు, వినియోగం, పెట్టుబడులు, ధరల స్థాయి వంటి అంశాలపై ద్రవ్య సరఫరా ప్రభావం ఉంటుంది.

భారతదేశంలో ద్రవ్య సరఫరాను కొలిచేందుకు సంప్రదాయంగా M1, M2, M3, M4 వంటి కొలమానాలను ఉపయోగించారు. వీటిలో కరెన్సీ, బ్యాంకుల్లో ప్రజల డిపాజిట్లు, పోస్టాఫీస్‌ డిపాజిట్లు వంటి వివిధ అంశాలను వేర్వేరు స్థాయుల్లో పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. విస్తృత ద్రవ్య కొలమానంగా M3కు భారత ద్రవ్య విధాన విశ్లేషణలో ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది.

ద్రవ్య వ్యవస్థలో వస్తున్న మార్పులకు అనుగుణంగా ద్రవ్య సరఫరా కొలతలను మరింత సమగ్రంగా మార్చాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. ఈ నేపథ్యంలో 1990లలో ఆర్‌బీఐ ఏర్పాటు చేసిన కమిటీలు ద్రవ్య, ద్రవ్యత్వ సూచీలను మెరుగుపరిచే అంశాలపై దృష్టి సారించాయి. ముఖ్యంగా వై.వి. రెడ్డి నేతృత్వంలోని వర్కింగ్‌ గ్రూప్‌ సిఫార్సులు ఈ చర్చలో ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి.

ఆర్థిక వ్యవస్థలో నగదు లభ్యతను, వడ్డీ రేట్లను నియంత్రించడం ద్వారా ఆర్‌బీఐ ద్రవ్య విధానాన్ని అమలు చేస్తుంది. ద్రవ్యోల్బణం అధికంగా ఉన్నప్పుడు వడ్డీ రేట్లు పెంచి రుణాల డిమాండ్‌ను తగ్గించే ‘డియర్‌ మనీ’ విధానం ఉపయోగపడుతుంది. దీనికి విరుద్ధంగా ఆర్థిక కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించాల్సిన సమయంలో వడ్డీ రేట్లను తగ్గించి రుణాలు చౌకగా లభించేలా చేసే విధానాన్ని **‘చీప్‌ మనీ’**గా పేర్కొంటారు.

ద్రవ్య సరఫరా కొలమానాలు, M1–M4 మధ్య తేడాలు, ఆర్‌బీఐ ద్రవ్య విధానం, వడ్డీ రేట్ల ప్రభావం, ద్రవ్యోల్బణం–ద్రవ్య సరఫరా సంబంధం వంటి అంశాలపై ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఉంది. అలాగే భారతదేశంలో కరెన్సీ నోట్ల జారీ, ముద్రణ, నాణేల తయారీకి సంబంధించిన సంస్థలు, టంకశాలలు, వాటి విధులపై కూడా అభ్యర్థులు ప్రాథమిక అవగాహన కలిగి ఉండాలి.