సమాజ మార్పుకు నాంది పలికిన సంస్కర్తలు.. చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిన ఉద్యమాలు

భారత సమాజంలో ఉన్న అనేక దురాచారాలు, మూఢనమ్మకాలు, సామాజిక అసమానతలను తొలగించేందుకు 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సామాజిక–మత సంస్కరణోద్యమాలు ప్రారంభమయ్యాయి. బెంగాల్‌లో మొదలైన ఈ ఉద్యమాలు కాలక్రమంలో దేశమంతటా వ్యాప్తి చెందాయి. రాజా రామ్మోహన్‌రాయ్, దయానంద సరస్వతి, దేవేంద్రనాథ్ ఠాగూర్, కేశవచంద్రసేన్, లాలా హన్స్‌రాజ్, స్వామి శ్రద్ధానంద వంటి సంస్కర్తలు ప్రజల్లో చైతన్యం కలిగించేందుకు ముందుకు వచ్చారు. సమాజాన్ని మారుస్తూ మానవతా విలువలను పెంపొందించడమే వీరి ప్రధాన లక్ష్యం.

ఈ ఉద్యమాల్లో అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది రామకృష్ణ మిషన్. 1897లో స్వామి వివేకానంద కలకత్తాలోని బేలూర్‌లో దీనిని స్థాపించారు. తన గురువు రామకృష్ణ పరమహంస బోధనలను ప్రపంచానికి తెలియజేయాలనే ఉద్దేశంతో ఈ సంస్థను ప్రారంభించారు. “మానవ సేవే మాధవ సేవ” అనే నినాదంతో ఈ సంస్థ సమాజ సేవా కార్యక్రమాలను చేపట్టింది.

రామకృష్ణ పరమహంస అసలు పేరు గదాధర చటోపాధ్యాయ. 1836 ఫిబ్రవరి 18న పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని కామర్‌పుకుర్‌లో జన్మించారు. దక్షిణేశ్వర్‌లోని కాళికామాత ఆలయంలో అర్చకుడిగా పనిచేస్తూ భక్తి, ఆధ్యాత్మికతపై అనేక బోధనలు చేశారు. కుల వివక్ష, సామాజిక అసమానతలను ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.

స్వామి వివేకానంద అసలు పేరు నరేంద్రనాథ్ దత్తా. 1863 జనవరి 12న కలకత్తాలో జన్మించిన ఆయన భారతీయ సంస్కృతిని ప్రపంచానికి పరిచయం చేసిన మహానుభావుడు. 1893లో అమెరికాలోని చికాగో నగరంలో జరిగిన సర్వమత సదస్సులో ప్రసంగించి హిందూ మత గొప్పతనాన్ని ప్రపంచానికి తెలియజేశారు. యువతలో జాతీయ చైతన్యాన్ని పెంపొందించినందుకు ఆయనను ఆధునిక జాతీయతా పితామహుడుగా అభివర్ణిస్తారు.

అలాగే జస్టిస్ మహాగోవింద రనడే, గోపాల్ గణేష్ అగార్కర్, రమాబాయి రనడే వంటి సంస్కర్తలు సమాజంలో ఉన్న అన్యాయాలను తొలగించేందుకు కృషి చేశారు. మహిళా విద్య, వితంతు పునర్వివాహాలు, బాల్యవివాహాల నిర్మూలన వంటి అంశాలపై ప్రజల్లో అవగాహన కల్పించారు.

మహారాష్ట్రకు చెందిన దొండో కేశవ్ కార్వే మహిళా విద్యాభివృద్ధికి విశేష కృషి చేశారు. ఆయన 1916లో పుణెలో దేశంలోనే తొలి మహిళా విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. అదే విధంగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కందుకూరి వీరేశలింగం వితంతు పునర్వివాహాలను ప్రోత్సహిస్తూ అనేక సామాజిక సంస్కరణలు చేశారు. ఆయన స్థాపించిన విడో రీమ్యారేజ్ అసోసియేషన్ ద్వారా వందలాది వితంతు వివాహాలు జరిగాయి.

ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్, గోపాలకృష్ణ గోఖలే, బహరాంజి మలబారి వంటి సంస్కర్తలు కూడా మహిళా హక్కులు, బాల్యవివాహాల నిర్మూలన, విద్యాభివృద్ధి కోసం కీలకంగా పనిచేశారు. వారి కృషి వల్లే బాల్యవివాహాలను నియంత్రించే చట్టాలు అమలులోకి వచ్చాయి.

ఈ సామాజిక–మత సంస్కరణోద్యమాలు భారత సమాజాన్ని మేల్కొలిపి సమానత్వం, మానవతా విలువలు, విద్య ప్రాముఖ్యతను ప్రజల్లో పెంపొందించాయి. నేటి ఆధునిక భారత సమాజ నిర్మాణంలో ఈ సంస్కర్తల పాత్ర ఎంతో గొప్పదిగా నిలిచింది.