నల్లబంగారం నుంచి అరుదైన ఖనిజాల వరకు.. ఇదే భారత ఖనిజ సంపద

దేశ పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, ఆర్థిక పురోగతిలో ఖనిజ వనరులు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. భూగర్భంలో లభించే బొగ్గు, ఇనుము ఖనిజం, బాక్సైట్‌, మాంగనీస్‌, రాగి, మైకా వంటి ఖనిజాలు దేశంలోని అనేక పరిశ్రమలకు ప్రధాన ముడిసరుకులుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి. అందువల్ల పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా భారతదేశ ఖనిజ వనరుల విస్తరణ, ఉత్పత్తి ప్రాంతాలు, వినియోగం వంటి అంశాలపై అవగాహన ఎంతో అవసరం.

బొగ్గును భారతదేశపు **‘నల్లబంగారం’**గా పరిగణిస్తారు. విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి, ఉక్కు పరిశ్రమ, సిమెంట్‌, ఇతర భారీ పరిశ్రమల్లో బొగ్గు ప్రధాన ఇంధన వనరుగా ఉంది. బొగ్గులో ఆంత్రసైట్‌, బిటుమినస్‌, లిగ్నైట్‌, పీట్‌ వంటి రకాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కార్బన్‌ శాతం, నాణ్యత, ఉష్ణోత్పత్తి సామర్థ్యం ఆధారంగా వినియోగంలో తేడాలు ఉంటాయి.

భారతదేశంలో బొగ్గు నిల్వలు ప్రధానంగా తూర్పు, మధ్య భారత ప్రాంతాల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి. ఝార్ఖండ్‌, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్‌, పశ్చిమ బెంగాల్‌, మధ్యప్రదేశ్‌, తెలంగాణ తదితర రాష్ట్రాలు బొగ్గు వనరుల పరంగా ముఖ్యమైనవి. సింగరేణి బొగ్గు గనులు తెలంగాణకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగిన వనరు.

ఇనుము ఖనిజం ఉక్కు పరిశ్రమకు ప్రధాన ముడిసరుకు. ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్‌, ఝార్ఖండ్‌, కర్ణాటక వంటి రాష్ట్రాలు ఇనుము ఖనిజం ఉత్పత్తిలో ముఖ్యమైన ప్రాంతాలు. దేశ మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం, రవాణా, యంత్రాల తయారీ, రక్షణ రంగం వంటి అనేక విభాగాలకు ఉక్కు అవసరం కావడంతో ఇనుము ఖనిజానికి వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఉంది.

బాక్సైట్‌ అల్యూమినియం తయారీకి ప్రధాన ఖనిజం. ఒడిశా, గుజరాత్‌, ఝార్ఖండ్‌, మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్‌ వంటి ప్రాంతాల్లో బాక్సైట్‌ నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. అల్యూమినియం తేలికైన లోహం కావడంతో విమానయానం, రవాణా, విద్యుత్‌, ప్యాకేజింగ్‌, నిర్మాణ రంగాల్లో విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు.

మాంగనీస్‌ ఉక్కు తయారీలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్‌, ఒడిశా, కర్ణాటక, గోవా తదితర రాష్ట్రాల్లో దీని నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. అలాగే రాగి విద్యుత్‌ పరికరాలు, ఎలక్ట్రానిక్స్‌, టెలికమ్యూనికేషన్స్‌, నిర్మాణ రంగాల్లో విస్తృతంగా ఉపయోగించే కీలక లోహం.

ప్రస్తుతం సాంకేతిక రంగం, పునరుత్పాదక ఇంధనం, ఎలక్ట్రిక్‌ వాహనాలు, అధునాతన ఎలక్ట్రానిక్స్‌ అభివృద్ధితో అరుదైన ఖనిజాలు, క్రిటికల్‌ మినరల్స్‌ ప్రాధాన్యం పెరుగుతోంది. లిథియం, కోబాల్ట్‌, నికెల్‌, గ్రాఫైట్‌, అరుదైన భూఖనిజాలు వంటి వనరులు భవిష్యత్తు సాంకేతిక ఆర్థిక వ్యవస్థకు కీలకంగా మారుతున్నాయి.

అందువల్ల పోటీ పరీక్షల అభ్యర్థులు కేవలం ఖనిజం పేరును మాత్రమే కాకుండా.. దాని ప్రధాన ఉత్పత్తి రాష్ట్రాలు, వినియోగ రంగాలు, సంబంధిత పరిశ్రమలు, ఖనిజ రకాలు, భౌగోళిక విస్తరణ వంటి అంశాలను కూడా అధ్యయనం చేయాలి. మ్యాప్‌ ఆధారిత ప్రశ్నలకు సిద్ధమవ్వడానికి రాష్ట్రాల వారీగా ఖనిజ వనరులను గుర్తుంచుకోవడం ఎంతో ఉపయోగకరం.

భారత ఖనిజ వనరులు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ముడిసరుకును అందించడంతోపాటు ఉపాధి, విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి, పారిశ్రామికీకరణ, ఎగుమతులు, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి కూడా దోహదపడుతున్నాయి. అందుకే భారత భౌగోళిక శాస్త్రంలో ఖనిజ వనరుల అధ్యయనం అత్యంత ముఖ్యమైన అంశంగా నిలుస్తోంది.